| اصول آموزش نماز به كودكان و نوجوانان |
باید كودك را به مظاهر عمل و تكرار در این ظاهر انس دهیم تا باطن او شكل گیرد. تجارب و تعالیم علمی نشان داده اند، كه حتی عمل ریایی در صورت تكرار در فردی تثبیت میشود. پس از تثبیت، میتوان یك عمل ریایی را به صورت واقعی و بی ریا درآورد; به شرط اینكه نیت عمل را عوض كند.
این روش، بویژه درباره كودك مؤثر است. مثلاً، ممكن است كودك یا نوجوانی از طرف امام جماعت تشویق شود و خاطرهی خوشی در ذهنش شكل بگیرد. لذا، وی مدتی به خاطر همین تشویق، به مسجد میرود. پس از مدتی، جاذبههای معنوی مسجد و حالات نماز گزاران به هنگام نماز، این فرد را مجذوب خود میكند و او را فردی مذهبی بار میآورد.
این گونه، ما كودك را به تكرار ظاهر در عبادت سوق میدهیم، تا زمینه برای انس به عبادت، تثبیت عمل و ایجاد عادت، در او فراهم آید[1].
پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ، بزرگ مربی مكتب اسلام، در زمینهی آموزش نماز و تكرار آن برای نوهی گرامی شان، حضرت امام حسین ـ علیه السلام ـ چنین رفتاری داشتند: «روزی حضرت محمد ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ قصد خواندن نماز را داشتند. امام حسین ـ علیه السلام ـ در كنار جد بزرگوارشان بودند و قصد همراهی با پیامبر ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ را داشتند. پیامبر ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ تكبیر گفتند، ولی امام حسین ـ علیه السلام ـ نتوانستند آن را تكرار كنند. پیامبر ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ تكبیر دوم، سوم، چهارم، پنجم و ششم را گفتند. بالاخره، در هفتمین بار، تكبیر امام حسین ـ علیه السلام ـ صحیح ادا شد و نماز آغاز گردید»[2]. این شیوه رفتار نبی مكرم اسلام ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ، میتواند الگو و روش خوبی برای والدین و مربیان باشد. آنان باید همانند پیامبر عظیم الشأن اسلام ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ، مراحل رشد كودك را در نظر بگیرند و سعی كنند با صبر و حوصله، به نیاز فطری كودكان پاسخ مناسب بدهند.
هنر بزرگ والدین و مربیان این است كه دنیای كودك را درك نمایند و بدانند كه برخی از مسائل كه ممكن است برای بزرگسالان خسته كننده باشد، برای كودكان لذت بخش است.
كودك از تكرار مكررات همچون خواندن و ذكر مكرر قصهها و داستانها اصلاً خسته نمیشود. اگر بیان این داستانها با صوت خوش و ریتم و آهنگ مطلوب باشد، كودك كاملاً مجذوب و علاقمند میشود. در این باره، مادران بخوبی میدانند كه بعضی قصهها را صدها بار تكرار كرده اند، ولی باز هم كودك به آن علاقه نشان داده است.
لذا، توصیه میشود كه والدین نماز را با حال مناسب و صوت و آهنگ موزون قرائت كنند، تا كودكان بیشتر به كلام الهی جذب شوند.در این باره، والدین میتوانند به قرائت نمازهای علمای ربانی گوش دهند و آنها را ضبط كنند تا هم خودشان و هم كوكانشان، بهره مند شوند.
6ـ اصل آسان گیری در آموزش مسائل دینی
رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ در مناسبتهای مختلف، تأكید كردند: «دین اسلام آسان است و دینداری مشكل نیست. مبادا، افراد نادان بر خود سخت بگیرند. مبادا متولیان امور دینی، كاری انجام دهند كه مردم تصور كنند دینداری مشكل است و با سخت گیریهای بیجا، مردم را از دین فراری دهند»[3].
«روزی پس از نماز، مردم اطراف پیامبر ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ را گرفتند و از ایشان مسئلهای پرسیدند. چندین بار سؤال كردند: آیا فلان كار اشكال دارد؟
آن حضرت فرمودند: اشكال ندارد. ای مردم! دین خدا در آسانی است[4]. پیامبر ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ این سخن را سه بار تكرار كردند.
پیامبر گرامی اسلام ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمودند: «خداوند اسلام را تشریع كرد، آن را آسان و گشاده قرار داد، و سخت و تنگ نگرفت»[5].
وقتی رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ افرادی را برای تبلیغ و ارشاد مردم و آشنا كردن آنان با مبانی اسلام اعزام میكردند، یكی از مهمترین رهنمودهایشان این بود: «مژده بدهید، نترسانید، آسان بگیرید و سخت نگیرید»[6].
در برنامههای جمعی و عبادات اجتماعی اسلام، روی موضوع خودداری از تندروی و سختگیری و خسته نكردن افراد، عنایت خاصی شده است. اولیای گرامی اسلام، توصیههای فراوانی كردهاند كه مبادا از رعایت حال و حفظ نشاط افراد غفلت شود، و از عبادات و مراسم اسلامی به جای جاذبه، علاقه و سازندگی تنفر، دافعه و فرار اشخاص حاصل آید.
به همین دلیل در احادیث متعددی، توصیه فراوان شده است كه نمازهای جمعه و جماعات، نباید به گونهای باشد كه به خاطر طولانی شدن آنها حقوق ضعیفان، سالمندان و كودكان از بین برود.
در این باب، از سوی اولیای عظیم الشأن اسلام توصیههای فراوانی رسیده است كه برای الگو قرار دادن عمل آن بزرگواران، مواردی را بررسی میكنیم[7].
انس بن مالك روایت كرده است: «نماز پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ از همه كاملتر و كوتاهتر بود»[8].
معاذ پسر جبل كه در یكی از مساجد مدینه پیشنماز بود، روزی در نماز جماعت سورهی بزرگی را خواند. وی نماز را آنقدر طول داد، كه مردی (پیرمردی) كه در آن نماز جماعت شركت كرده بود، در اثر خستگی و ناتوانی طاقت نیاورد، و نتوانست نماز خود را به جماعت و همراه معاذ به پایان برساند. از این رو، وی وسط نماز قصد فرادا نمود، نماز خود را تمام كرد، سوار مركب شد و به سراغ كار خود رفت. وقتی خبر این گونه نماز جماعت خواندن به اطلاع پیامبر گرامی اسلام ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ رسید، آن حضرت ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ بسیار ناراحت شدند و دستور دادند معاذ را حاضر كنند. آنگاه پیامبر ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ با ناراحتی به او فرمودند: «یا معاذ، ایاك ان تكون قتانا» (ای معاذ! دیگر این طور نباشد كه مردم را از نماز جماعت فراری بدهی، بلكه در نماز جماعت سورههای كوتاه را بخوان»[9].
آسانگیری در مسائل دینی كودكان، از اهمیت مضاعف و بسزایی برخوردار است. در دوران خردسالی، در نماز به گونهای عمل كنیم كه كودك احساس جبر و خستگی نداشته باشد. نماز نباید برای او امری سنگین و كسل كننده شود. به مصلحت او است كه نمازها، با ذكرها، ركوع و سجود خسته كننده و طولانی نباشد. حتی سفارش شده است كه به خاطر چند كودكی كه با شما به نماز ایستاده اند، آن را سریعتر بخوانید، و از برخی كارهای مستحبی صرف نظر كنید. هوشیار باشید كه او كودك است و حال و روحیهی شما را ندارد; بویژه كه از بسیاری حالات و رفتار شما سر در نمیآورد و معنای عبارات شما را نمیفهمند.[10]
میرزای نوری در مستدرك الوسائل مینویسد: «امام سجاد ـ علیه السلام ـ كودكانی را كه نزد او بودند، وا میداشتند كه نماز ظهر و عصر، و مغرب و عشا را با هم بخوانند. به آن حضرت اعتراض شد. فرمود: این عمل برای آنان سبكتر و بهتر است و سبب میشود كه به خواندن نماز پیشی بجویند و برای خوابیدن و یا سر گرمی به كار دیگر، نماز را ضایع نسازند. و امام ـ علیه السلام ـ، كودكان را به چیز دیگری غیر از نماز واجب دستورشان نمیدادند و میفرمود: اگر قدرت و طاقت بر خواندن نمازهای واجب داشتند، آنان را محروم نسازید»[11].
ابن قداح روایت كرده است كه امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمودند: «ما به فرزندان خود دستور میدهیم مادامی كه در حال وضو هستند و مشغول كار دیگری نشده اند، نماز ظهر را با نماز عصر، و نماز مغرب را با نماز عشا بخوانند»[12].
بعضی والدین و مربیان كه اصرار دارند از روی جبر و اكراه و بدون توجه به حال و روحیهی كودك او را نماز خوان بار آورند، آنان ناخودآگاه لامذهبهای آینده و افرادی عقدهای میپرورانند. چنین افرادی، در نخستین فرصتی كه به قدرت و استقلالی دست یابند، دین و عبادت را ترك خواهندكرد. طبیعی است، مسئولیت چنین وضعی بر عهدهی كسانی است، كه چنین زمینهای را فراهم كردهاند [13].
دكتر احمدی در این باره نقل میكند: «شخصی را میشناسم كه پزشك متخصص تغذیه است. او فردی است كه عِرق ملی خوبی هم دارد و در آلمان زندگی میكند. وی میگفت: پدر من از متدینین سر شناس یكی از شهرهاست، و همه چیز او سر جای خودش است; نماز خواندنش، اعمال عبادی اش و... با وجود آن كه در شهر سرد سیری بودیم، صبحها ما را از خواب بیدار میكرد تا نماز بخوانیم. بعد، خودش در اتاق دیگری مشغول نماز خواندن میشد. ما تدبیری اندیشیدیم تا از وضو گرفتن در آن هوای سرد خلاص شویم. بنابراین، بدون آن كه وضو بگیریم، در اتاقمان با صدای بلند در حالی كه خوابیده بودیم نماز میخواندیم.
بعد از چند بار، پدرمان فهمید و با كتك ما را وادار كرد كه وضو بگیریم و نماز بخوانیم. بعد از مدتی، ما یاد گرفتیم كه این كار را بكنیم: برای وضو گرفتن میرفتیم، ولی وضو نمیگرفتیم. سپس، ما میایستادیم و بلند بلند نماز میخواندیم تا نشان بدهیم كه داریم نماز میخوانیم. بدین گونه، پدرم من، خواهران و برادرانم را وادار به نماز خواندن میكرد. و الان، هیچ یك از ما نماز نمیخوانیم [14].
7ـ اصل هماهنگی خانه، مدرسه و جامعه (مسجد، رسانهها و...) در آموزش مسائل دینی.
یكی از عوامل مؤثر در تكوین شخصیت علمی، معنوی و جسمی كودك و نوجوان، ایجاد هماهنگی و همكاری مثبت و سازنده بین خانه، مدرسه و جامعه (مسجد، رسانهها و.
[1] . قائمی، اقامهی نماز در دوران كودكی، 36 ـ 37.
[2] . مجلسی، بحار الانوار، ج 43، 307.
[3] . محمدی ری شهری، جشن تكلیف، 86.
[4] . ابن حنبل، مسند، ج 5، 69.
[5] . ابویعلی، مسند، ج 3، 50، حدیث 2452.
[6] . ابن هشام، السیره النبویه، ج 4، 237.
[7] . صادقی اردستانی، پیوند، 57 ـ 58.
[8] . ابن حنبل، مسند، ج 3، 100.
[9] . حر عاملی، وسائل الشیعه، ج 5، 47.
[10] . قائمی، اقامه نماز در دوران كودكی و نوجوانی، 35
[11] . نوری، مستدرك الوسائل، ج 15، 160، و ج 3، 19; كلینی، كافی، ج 2، 409; حر عاملی، وسائل الشیعه، ج 3، 14 و 16.
[12] . حر عاملی، وسائل الشیعه، ج 15، 183.
[13] . قائمی، اقامه نماز در دوران كودكی، 36.
[14] . احمدی، مجموعه مقالات دومین كنگره سراسری انجمنهای اولیا و مربیان كشور، 194. |
| محمدرضا مطهري ـ مجله مسجد، ش50، ص21 |
|
|
