پيشدرآمد[1] بسم الله الرحمن الرحيم
مشاوره، تعاملي است بين مراجعهكننده و مشاور كه بدين وسيله به مراجعه كننده كمك ميشود تا پس از شناختن خويش، تصميمات معقول و مقبولي اتخاذ كند. به بيان ديگر، مشاوره جريان بحث و بررسي مشكلات و مسائلي است كه مراجعهكننده با آنها روبه روست، و علاقمند به طرح آنها ميباشد. مُراجعه كننده از طريق بحث و گفت و گو دربارهي مشكلش با مشاوره در جريان رابطه مشاورهاي توأم با درك و تفاهم، به خودشناسي و كشف راهحل موفق ميگردد و سرانجام تصميم معقول و مناسبي اتخاذ ميكند.[2] لذا مشاوره در لغت به معناي استخراج رأي صحيح است؛ يعني اين كه آدمي در مواقعي كه درباره كاري رأي صحيح از خود ندارد، به ديگري مراجعه كند و از او رأي صحيح بخواهد.
اهميّت مشاوره
با توجه به اهميّت مسئله مشاوره، در كتاب آسماني ما قرآن، چند جا به اين موضوع اختصاص يافته است: اي پيامبر! رحمت خدا تو را با خلق مهربان و خوش خوي گردانيد، و اگر تندخو و سخت دل بودي، مردم از گرد تو متفرق ميشدند پس چون امت به ناداني درباره تو بد كنند، از آنان درگذر و از خدا بر آنها طلب آمرزش كن و در كارها با آنان مشورت كن.[3] خداوند در سورهي شوري پس از مسئله ايمان و نماز، شورا را قرار داده است كه اين خود دليل بر اهميّت مسئله است كه مؤمنان بايد در كارهايشان با يكديگر مشاوره نمايند و اينكه در مكه نازل شده، و حكومت اسلامي در آنجا تشكيل نشده بود، استفاده ميشود كه لزوم مشاوره مخصوص حكومت و اداره مملكت نيست و همه امور اعم از فردي، اجتماعي، حكومتي و... را در برميگيرد.[4] اهميّت مشورت به قدري است كه پيامبر ـ صلي الله عَليهِ وَ اله و سَلَم ـ ميفرمايد:
هيچ پشتوانهاي با وثوق و استوارتر از مشورت كردن نيست.[5] اهداف مشاوره:
درباره اهداف مشاوره بين متخصصان اين رشته، اتفاق نظر وجود ندارد و هر متخصصي با توجه به اعتقادات و ارزشها و آموزشهاي پيشين خويش، و نگرش نسبت به ماهيت انسان، اهداف معيني را پيشنهاد ميكند. در عين حال تقريباً تمام مشاوران معتقدند كه: مشاوره بايد به تغيير مناسب در رفتار مراجع به منظور ايجاد زندگي مفيدتر و رضايت بخشتري بينجامد.
افزايش خودشناسي و رشد همه جانبه، آموزش شيوههاي صحيح تصميمگيري و ارضاي نيازها و حل مسئله از اهداف مشاوره در آموزش به شمار ميآيند.
مشورت كردن هميشه دليل بر ناآگاهي نيست و در بسياري از موارد، مشورت به منظور كسب آگاهي بيشتر و يا به دست آوردن نظريه بهتر انجام ميشود.
نبي اكرم ـ صلي الله عَليهِ وَ اله و سَلَم ـ ميفرمايد: به راستي خدا و پيامبرش از مشورت نمودن بينيازند؛ وليكن خدا آن را وسيله رحمت براي امت من قرار داد؛ زيرا كسي كه به شور بنشيند، به رشد و سعادت رسد و هر كه آن را ترك كند، گمراه گردد.[6] و در حديثي ديگر ميفرمايد: كسي نيست كه با ديگران مشورت كند و به سوي رشد و كمال هدايت نشود.[7] و حضرت علي ـ عليه السلام ـ ميفرمايد: مشورت عين راهيابي است، آن كسي كه به فكر خود متكي گردد، خود را به مخاطره انداخته است.[8] و در سخني ديگر ميفرمايد:
هر كه با خردمندان مشورت كند با انوار خردهاي آنان روشني يابد و به راه راست و رستگاري فايز گردد.[9] روشهاي مشاوره
هر رشتهي از علوم، متد و روش خاص به خود را دارد كه اگر درست و به جا به كار گرفته شود، نتايج مطلوبي به همراه خواهد داشت. راهنمايي و مشاوره نيز چنين است. براي آن كه بتوان استعدادهاي نهفته مراجعان را در جهت مطلوب شكوفا ساخت و آنها را انسانهاي الهي و مفيد براي امت اسلام پرورش داد، لازم است كه مشاوران از روشهاي راهنمايي و مشاوره اسلامي بهره گيرند. در راهنمايي و مشاوره اسلامي با توجه به تفاوتهاي فردي و مقتضيات زمان از هر سه روش (مستقيم، غير مستقيم و انتخابي) استفاده شده است. با توجه به اين كه انسان موجودي پيچيده است، هيچگاه نميتوان روش واحدي را براي همه مراجعان به كار گرفت. اسلام با توجه به تفاوتهاي فردي، مقتضيات زمان و بر مبناي نيازهاي مراجع از روش مناسب و خاص خودش استفاده ميكند.
روشهايي كه از منابع و متون اسلامي در راهنمايي و مشاوره برداشت ميشود به شرح زير است: موعظه و نصيحت، تلقين به نفس، اعطاي بينش، محاسبهي نفس، اسوهي حسنه، تزكيه، عبرتهاي تاريخي قصص، ضربالمثلها، تبشير و انذار و ساير روشهاي ديگري كه ممكن است به كار رفته باشد؛ امّا پژوهشگر از آن بياطلاع باشد كه از بين اينها به توضيح چند روش ميپردازيم: 1. موعظهي حسنه؛ 2. روش الگويي؛ 3. قصص و ضرب المثلها.
ويژگيهاي مشاور:
1. عاقل بودن.
پيامبر ـ صلي الله عَليهِ وَ اله و سَلَم ـ ميفرمايند: از عاقل رهبري جوييد تا به راه راست برسيد و وي را نافرماني نكنيد كه پشيمان ميشويد.[10] 2. آزاد و متدين و خداترس بودن.
حضرت علي ـ عليه السلام ـ ميفرمايد:
با افرادي كه از خدا ميترسند، مشورت كن تا به حقيقت برسي.[11] 3. رازدار و امانتدار بودن.
علي ـ عليه السلام ـ ميفرمايد: الكتمانُ ملاكُ النَحْوي؛[12] رازداري پايه و زيربناي راز سپردن است (اگر مشاور راز نگهدار نباشد هيچ كسي براي مشاوره به او رجوع نخواهد كرد.)
4. دور انديش و عالم و اهل عمل بودن و تقوا و تواضع و صميميت از مهمترين ويژگيهاي مشاوره است.[1] . حجة الاسلام محمدعلي پاپيزاده شاهآبادي.
[2] . عبدالله شفيع آبادي، فنون و روشهاي مشاوره، ص 30 ـ 32.
[3] . آل عمران (3) آيه 159.
[4] . شوري در قرآن و حديث، ص 45.
[5] . نور الثقلين، ج1، ص 404.
[6] . تفسير درّالمنثور، ج2، ص 90.
[7] . تفسير نمونه، ج2، ص 462؛ مجمع البيان، ج9، ص 33.
[8] . نهج البلاغه، عبده، كلمات قصار، ش 161.
[9] . غررالحكم، ج2، ص 670.
[10] . نهج الفصاحه، ص 275.
[11] . غرر و درر، ج4، ص 179.
[12] . ترجمهي غرر و درر، ج1، ص 409.
