از آنجا كه برخی آیههای قرآن در ارتباط با حوادث گذشته، به ویژه درباره تحولات عصر نزول است، ضرورت آگاهی از تاریخ برای فهم آیههای یاد شده انكار نشدنی است و به همین جهت، همان روزهای نخستینِ نزول آیهها، سبب نزول نیز در كنار آن دهان به دهان نقل میشد. سبب نزول چیزی جز شرایط تاریخی آیههای نازل شده نیست. از یاران رسول الله(ص) گروهی به آن آگاهی داشتهاند كه برترین ایشان حضرت علی (ع) است[1] و دیگران هر چه دارند، از دریای بیكران دانش وی بهره بردهاند. گروهی نیز برای آگاهی یافتن از آیههای مربوط به امتهای گذشته، به اهل كتاب مراجعه میكردند و تفصیل مطالب مطرح شده در قرآن را از آنان فرا میگرفتند، كه این مراجعه را میتوان یكی از عوامل نفوذ اسرائیلیات در تفسیر قرآن نیز دانست.
موارد بهرهگیری از نقلهای تاریخی
استفاده از منابع تاریخی برای فهم و تفسیر آیهها، باید به اندازهای باشد كه مشكلات فهم را بر طرف كرده و مراد واقعی آیه را به ما بفهماند. زیرا پرداختن به جزییات و نكتههای فرعی، مفسّر را از كار اصلی خود، كه تفسیر آیههاست، باز داشته و به قصهپردازی میكشاند. آیات ناظر به تاریخ را میتوان در چند دسته قرار دارد:
1.آیههایی كه ناظر به نسخ یا امضای احكام شرایع پیش از اسلام است.
2. آیههای كه درباره سرنوشت پیامبران، امتها، اقوام و شخصیتهای تاریخی گذشته است.
3. آیههایی كه سنتهای غلط جامعه جاهلی را نفی كرده یا سنتهای صحیح و یا تحریف شده را احیا یا تصحیح نموده است.
4. آیههایی كه درباره ظهور اسلام و دگرگونیهای ناشی از آن در طی سالهای نزول قرآن است.
برای تفسیر آیههای یاد شده، نیازمند منابع تاریخی مختلفی هستیم، از قبیل: تاریخ پیامبران و امتهای آنان، تاریخ كتابهای آسمانی، تاریخ جامعه جاهلی پیش از اسلام و پس از آن، سیره و شخصیت پیامبر و موافقان و مخالفان آن حضرت، تاریخ برخوردهای فرهنگی و نظامی میان پیامبر اكرم(ص) و دشمنان اسلام، كه میتوان آنها را در سه بخش زیر خلاصه كرد:
الف. پیامبران گذشته و امم پیشین؛
ب. جامعه جاهلی قبل از اسلام؛
ج. پیامبر اسلام و جامعه اسلامی.
الف. پیامبران گذشته و امم پیشین
در بسیاری از سورههای قرآن، مظالب متنوعی از قبیل: دعوت، مبارزه، رهبری، زمامداری، قضاوت، صنعت، عبادت، معجزه و ... درباره پیامبران گدشته . امم پیشین آمده است؛ گرچه شیوه قرآن در طرح داستانهای پیامبران و غیر آنان، همانند داستان سرایان ـ كه به جزییات میپردازند هدفی جز گزارش ندارند ـ نیست، بلكه بیان داستانها هدفمند و در جهت هدایت مردم و رساندن آنان به مقام قرب الهی است و به همین جهت، تنها جنبههای آموزنده و هدایتگر آن در آیهها مطرح و از بیان نكتههایی كه نقش هدایتی چندانی ندارند، پرهیز شده است[2].
ولی در هر صورت، اگر به منابع موثق تاریخی دسترسی داشته باشیم، زمینه فهم بهتر و بیشتری از آیهها برای ما فراهم میشود. این مطلب حتی در مورد آیههایی كه مفاد آنها روشن بوده و ابهامی در مدلول آنها نیست نیز مطرح است؛ زیرا فهم بایسته و كامل آنها زمانی شكل میگیرد كه در آن زمینه نكتههای بیشتری برای ما معلوم باشد.
علاوه بر پیامبرانی كه نام و داستان زندگیشان در قرآن آمده است، افراد برجسته دیگری نیز در قرآن یاد شدهاند، چه خوبان با ایمان و چه بدانِ سركش، مانند: لقمان، ذوالقرنین، اصحاب كهف، مؤمن آل فرعون، همسر فرعون، ملكه سبا، بخت النصّر ـ كه به وصف از او یاد شده ـ فرعون معاصر حضرت موسی (ع)، همسر عزیز مصر و اصحاب فیل. داستانهایی كه درباره این گونه افراد در قرآن آمده، به دلیل آن كه تنها بخش كوچكی از آن بیان شده است، دارای ابهامهای زیادی است و چه بسا با توجه به منابع تاریخی و بهرهگیری از آنها، معنای آیه و برداشت ما از آن تغییر كند. هر چند تكیه اصلی بر نقل تاریخی نیست، ولی همین مظنونات تاریخی سبب میشود تا در بیان احتمالهای مختلفی كه درباره آیه مطرح است، با توجه به نقلهای تاریخی، در این زمینه اندیشیده شود كه تعابیر به كار رفته در آیات با كدام یك از معانی احتمالی سازگارتر است، و در صورت اعتبار آن نقل تاریخی، معنای احتمالی سازگار با آن برگزیده شود[3] ب. جامعه جاهلی پیش از اسلام
بخشی از آیههای قرآن در ارتباط با شرایطی است كه در جامعه جاهلی پیش از اسلام و آغاز ظهور پیامبر اكرم(ص) وجود داشت. بیفرهنگی و وحشیگری، سنتها و عادتها، برخی فضایل تحریف شده و دیگر مسایلی كه مربوط به آن دوران بوده و در آیهها آمده، نیازمند بررسی و تحلیل تاریخی است و بدون آن، فهم ما از قرآن ناقص خواهد بود. به عنوان مثال، در تفسیر آیه «انما النسیء زیاده فی الكفر»[4] «جز این نیست كه جا به جا كردن (ماههای حرام) فزونی در كفر است»، آگاهی از شیوه برخورد عرب جاهلی با ماههای سال (قمری) ضرورت دارد و تفسیر آیه «لیس البر بان تأتوا البیوت من ظهورها»[5] «و نیكی آن نیست كه از خانهها در آیید»، آشنایی با آداب زندگی و معاشرت مردمان جاهلیت نقش مهمی ایفا میكند.
ج. پیامبر اسلام و جامعه اسلامی
این بخش از تاریخ را میتوان به دو بخش فرعی دوران پیش از هجرت و دوران پس از هجرت تقسیم كرد. آیههایی كه درباره برخورد با مشركان و مقاومت مسلمانان و سیر دعوت پیامبر اكرم(ص) است، مانند دعوت پنهان و درون خانوادگی، دعوت آشكارا، صبر و بردباری و پرهیز از درگیری نظامی، آیههای تقیه، ابتلاء و امتحان و مشخص شدن مؤمن واقعی از منافق، وقایعی كه منجر به هجرت پیامبر اكرم(ص) و مسلمانان از مكه شد، بیانگر دوران پیش از هجرت است و نقلهای تاریخی ناظر به این وقایع، در فهم این آیات مؤثر است. دوران بعد از هجرت، در برگیرنده آیههای بیانگر برخورد نظامی با مشركان مكه، آیههای ناظر به مهاجرت و انصار و پایان رو در رویی دو قبیله اوس و خزرج و نیز یهودیان اطراف مدینه و سرانجام آنها، منافقان و مشكل آفرینی آنان در راه پیشرفت اسلام است.نمونه این گونه آیات ، آیه افك است كه ناظر به تهمت زدن برخی از منافقان به یكی از همسران پیامبر اكرم(ص) است و بدون بهرهگیری از تاریخ، ابعاد آن مبهم و فهم آن مشكل خواهد بود[6].
[1] . حاكم حسكانی، عبیدالله بن عبدالله، شواهد التنزیل، ج 1، ص 40، 44و 45؛ شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 67.
[2] . بر این اساس، قصههای قرآن دارای حلقههای مفقوده است و كسی كه بخواهد بدان دست یابد، باید به منابع تاریخی مراجعه كند؛ اما این بدان معنا نیست كه گفتههای مورخان را بی كم و كاست بپذیرد، بلكه باید شرایطی برای آن در نظر گرفت كه بیان كردیم.
[3] . ر.ك: المیزان، ج 13، ص 397و 398.
[4] . سوره توبه، آیه 37.
[5] . سوره بقره، آیه 189.
[6] . ر.ك: عاملی، جعفر مرتضی، حدیث الافك. در این كتاب، روایات تاریخی مربوط به آیات افك مورد نقادی جدی قرار گرفته و اكاذیب چندی بر ملا شده است.
